موسیقی و آیین زار در هرمزگان

آیین زار چگونه برگزار میشود ؟

آیین زار یکی از آیین‌های سنتی و فرهنگی در جنوب ایران به ویژه در استان هرمزگان است که ریشه در باورها و اعتقادات مردم این منطقه دارد. این آیین به طور معمول به منظور درمان بیماری‌های جسمی و روحی که به اعتقاد مردم محلی ناشی از تسخیر ارواح خبیثه است، اجرا میشود.

در باورهای محلی، ارواح زار موجوداتی هستند که میتوانند بر زندگی انسان‌ها تأثیر بگذارند و باعث بیماری‌های مختلف شوند. برای رهایی از این تأثیرات منفی، آیین زار برگزار میشود تا ارواح خبیثه را از بدن فرد مبتلا بیرون کنند. مراسم زار شامل مراحل مختلفی از جمله موسیقی، رقص و دعا است که هر کدام نقش ویژه‌ای در اجرای این آیین دارند. این آیین نه تنها به عنوان یک مراسم درمانی، بلکه به عنوان یک بخش از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم هرمزگان شناخته میشود.

 

 

در باور افرادی که به آیین زار اعتقاد دارند، برخی انسان‌ها توسط نیروهای نامرئی که به “باد” معروف هستند، تسخیر میشوند. این بادها شخصیت‌های متفاوتی دارند و باعث بیماری، افسردگی و اختلالات روانی در فرد تسخیر شده میشوند. آیین زار برای درمان این افراد برگزار میشود و هزینه‌های اجرای این آیین توسط بیمار پرداخت میشود.

ابتدا زمانی که بابا یا ماما احتمال میدهند که فرد به یکی از زارها مبتلا شده، او را به مدت هفت روز در حجاب و دور از چشم دیگران نگه میدارند. در این مدت، فرد با داروهای خاص و روغن تحت نظر قرار میگیرد. سپس یکی از اعضای محلی که نقش خیزرانی (نقش‌آفرینی در مراسم درمان) دارد، اهالی محل را مطلع میکند.

از لحظه ورود بیمار تا پایان مراسم، تمامی مراحل توسط بابا یا ماما هدایت میشود که روش‌های آن‌ها به نوعی جادوی پزشکی تلقی میشود. اما شاید مهم‌ترین بخش مراسم، آوازها و سازهایی است که نواخته میشوند، زیرا باور دارند که این بادها با موسیقی آرام میگیرند. بابا و ماما به تدریج هویت باد را میشناسند و باد نام خود را فاش میکند.

از این لحظه به بعد، مراحل بعدی درمان ممکن میشود. در صورتی که خواسته‌های باد برآورده شود، باد آرام میگیرد و دیگر بیمار را اذیت نمیکند اما او را کاملاً رها نمیکند. افرادی که به این بادها دچار شده‌اند، در سواحل جنوب به “اهل هوا” معروف هستند. این آیین برای درمان بیماری‌های روانی برپا میشود و نوعی موسیقی درمانی (روان‌درمانی) محسوب میشود. موسیقی زار از نظر نوع، سازها و نغمه‌ها با دیگر اشکال موسیقی در بنادر جنوب تفاوت دارد.

نوازندگان زار افراد خاصی هستند که تنها در نواختن و خواندن این نوع موسیقی مهارت دارند. تأثیر فرهنگ و موسیقی آفریقایی در کل موسیقی استان هرمزگان و به ویژه در آیین و موسیقی زار بسیار مشهود است. همچنین، در موسیقی زار، به‌ویژه در مولودخوانی (میان اهل سنت) ردپایی از موسیقی عربی دیده میشود. در مراسم زار، گاه آهنگ‌هایی به سبک مولیواری، هندی، آفریقایی و غیره شنیده میشود.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

اهمیت و نقش موسیقی در آیین زار

موسیقی در این آیین نقش محوری و بسیار مهمی دارد. استفاده از سازهای خاص و ریتم‌های منحصر به فرد موسیقی زار نه تنها به جذابیت این آیین می‌افزاید بلکه به ایجاد حالتی معنوی و ارتباطی میان شرکت‌کنندگان و نیروهای ماورایی کمک میکند. موسیقی زار به عنوان یک ابزار ارتباطی میان انسان و ارواح به شمار میرود و باعث تسهیل در روند درمان میشود.

نغمه‌ها و ریتم‌های خاص موسیقی زار به باور مردم، قدرتی جادویی دارند که میتواند ارواح را تحت تأثیر قرار دهد و آن‌ها را وادار به ترک بدن فرد بیمار کند. این باور عمیق و ریشه‌دار در اهمیت موسیقی در این آیین نقش بسزایی دارد و اجرای صحیح و دقیق موسیقی می‌تواند موفقیت آیین را تضمین کند.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

تاریخچه آیین زار

ریشه‌ها و پیشینه تاریخی

آیین زار ریشه‌های عمیقی در تاریخ و فرهنگ مردمان مناطق جنوبی ایران دارد. این آیین با تأثیرپذیری از فرهنگ‌ها و ادیان مختلف به‌ویژه فرهنگ آفریقایی و عربی به مرور زمان شکل گرفته و به عنوان یکی از آیین‌های بومی هرمزگان شناخته شده است. تاریخچه دقیق این آیین مشخص نیست، اما به احتمال زیاد از دوران باستان به جا مانده و با گذر زمان تغییراتی را تجربه کرده است.

باورهای محلی حکایت از آن دارند که این آیین ابتدا در مناطق آفریقایی رایج بوده و سپس از طریق بردگان آفریقایی به ایران منتقل شده است. در طول زمان، آیین زار با فرهنگ و باورهای محلی ترکیب شده و به شکلی منحصربه‌فرد درآمده است که نمایانگر تاریخچه‌ای پیچیده و پر از تعاملات فرهنگی است.

تحول و تغییرات در طول زمان

آیین زار در طول زمان تحت تأثیر عوامل مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دچار تحولاتی شده است. با ورود اسلام به ایران و تغییرات فرهنگی ناشی از آن، این آیین نیز به مرور زمان دستخوش تغییراتی شده است. در دوره‌های مختلف تاریخی، با تغییرات اجتماعی و فرهنگی، نحوه اجرای آیین زار و باورهای مرتبط با آن نیز تغییر کرده است. برای مثال، در برخی دوره‌ها، این آیین با محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی مواجه شده و در دوره‌های دیگر با رونق و پذیرش بیشتری روبرو بوده است. این تغییرات نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری و توانایی آیین زار در تطابق با شرایط جدید است که به بقای آن در طول قرون کمک کرده است.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

موسیقی زار

سازهای موسیقی مورد استفاده در آیین زار

در آیین زار از سازهای متنوعی استفاده میشود که هر کدام نقش خاصی در اجرای مراسم دارند. از جمله سازهای مورد استفاده میتوان به دهل، نی انبان، تنبک و دف اشاره کرد. دهل و تنبک به عنوان سازهای کوبه‌ای با ایجاد ریتم‌های قوی و مداوم، حالتی هیپنوتیزم‌کننده به مراسم می‌بخشند. نی انبان با صدای خاص و نافذ خود حالتی معنوی و مرموز به موسیقی زار اضافه میکند. دف نیز با صدای گسترده و پرطنین خود به تقویت ریتم‌ها و نغمه‌ها کمک میکند. هر یک از این سازها با ویژگی‌های خاص خود به ایجاد فضای مناسب برای اجرای آیین زار کمک میکنند و نقش مهمی در تأثیرگذاری موسیقی دارند.

نقش و تأثیر موسیقی در مراسم زار

موسیقی در مراسم زار نه تنها به ایجاد حال و هوای معنوی و خاص مراسم کمک میکند، بلکه به تسهیل در روند درمانی نیز کمک مینماید. استفاده از نغمه‌ها و ریتم‌های خاص موسیقی زار باعث میشود تا شرکت‌کنندگان به حالتی از خلسه و اتصال با نیروهای ماورایی برسند که این امر نقش مهمی در موفقیت آیین دارد. باور به قدرت شفابخش موسیقی در میان مردم محلی بسیار قوی است و معتقدند که نغمه‌های زار میتواند ارواح خبیثه را آرام کرده و وادار به ترک بدن بیمار کند.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

مراسم زار

مراحل و نحوه اجرای مراسم

مراسم زار شامل مراحل مختلفی است که هر کدام به ترتیب و با دقت خاصی اجرا میشود. این مراحل شامل آماده‌سازی محیط، دعوت از شرکت‌کنندگان، نواختن موسیقی خاص، رقص و دعا میباشد. در مرحله آماده‌سازی، محیط مراسم با استفاده از وسایل و نمادهای خاصی تزئین میشود تا حال و هوای مناسب برای برگزاری آیین فراهم شود. سپس شرکت‌کنندگان با رعایت آداب و رسوم خاصی وارد محل مراسم میشوند و آماده شرکت در آیین میگردند.

در ادامه، موسیقی خاص زار نواخته میشود و شرکت‌کنندگان با اجرای رقص‌های مخصوص، به حالتی از خلسه و ارتباط با ارواح میرسند. در نهایت، دعاها و اوراد ویژه‌ای خوانده می‌شود تا ارواح خبیثه از بدن بیمار خارج شوند.

شرح جزئیات و آیین‌های مرتبط

جزئیات و آیین‌های مرتبط با مراسم زار شامل استفاده از لباس‌های خاص، نواختن سازهای خاص، خواندن دعاهای ویژه و اجرای رقص‌های سنتی میباشد. لباس‌های خاصی که در مراسم زار استفاده میشود، معمولاً شامل رنگ‌های روشن و طرح‌های سنتی است که به ایجاد حال و هوای معنوی و جادویی کمک میکند.

سازهای موسیقی با نواختن ریتم‌ها و نغمه‌های خاص، حالتی هیپنوتیزم‌کننده ایجاد میکنند که شرکت‌کنندگان را به حالتی از خلسه و ارتباط با ارواح میرساند. دعاها و اوراد ویژه‌ای که در مراسم خوانده میشود، معمولاً شامل جملات و عباراتی است که به آرامش ارواح و خروج آن‌ها از بدن بیمار کمک میکند. این جزئیات و آیین‌ها هر کدام نقش مهمی در اجرای موفقیت‌آمیز آیین زار دارند.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

اهمیت فرهنگی و اجتماعی آیین زار

تأثیر آیین زار بر جامعه محلی

آیین زار نقش مهمی در زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم هرمزگان دارد. این آیین به عنوان یک مراسم درمانی و معنوی نه تنها به تسکین آلام جسمی و روحی افراد کمک میکند، بلکه باعث تقویت ارتباطات اجتماعی و فرهنگی میان مردم محلی میشود. برگزاری آیین زار فرصتی برای تجمع و ارتباط بیشتر میان اعضای جامعه فراهم میکند و به ایجاد حس همبستگی و همکاری میان آن‌ها کمک میکند. همچنین، این آیین نقش مهمی در انتقال باورها و ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های جدید دارد و به حفظ هویت فرهنگی و تاریخی مردم هرمزگان کمک میکند.

نقش آیین زار در حفظ هویت فرهنگی

آیین زار به عنوان یکی از میراث‌های فرهنگی هرمزگان نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی مردم این منطقه دارد. این آیین با حفظ و انتقال ارزش‌ها و باورهای قدیمی به نسل‌های جدید، به تقویت هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی کمک میکند. برگزاری مراسم زار و شرکت در آن فرصتی برای نسل‌های جوان فراهم میکند تا با تاریخ و فرهنگ نیاکان خود آشنا شوند و به اهمیت حفظ این میراث فرهنگی پی ببرند. همچنین، آیین زار با جذب توجه گردشگران و پژوهشگران به فرهنگ محلی، نقش مهمی در معرفی و شناخت بیشتر فرهنگ هرمزگان به دیگران ایفا میکند.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

چالش‌ها و آینده آیین زار

مشکلات و چالش‌های پیش روی این آیین

آیین زار با مشکلات و چالش‌های مختلفی روبرو است که از جمله آن‌ها میتوان به تغییرات اجتماعی، کاهش علاقه نسل جوان به آیین‌های سنتی و تأثیرات فرهنگی ناشی از جهانی‌شدن اشاره کرد. تغییرات اجتماعی و اقتصادی در جامعه باعث شده است که بسیاری از جوانان به آیین‌های سنتی علاقه کمتری نشان دهند و به دنبال زندگی مدرن‌تر و متفاوت‌تری باشند.

همچنین، تأثیرات فرهنگی ناشی از جهانی‌شدن و ورود فرهنگ‌های خارجی به مناطق محلی باعث شده است که برخی از آیین‌ها و رسوم محلی، از جمله آیین زار، کمتر مورد توجه قرار گیرند و به تدریج کمرنگ شوند. این تغییرات میتوانند به تدریج باعث کاهش رونق و اهمیت این آیین در جامعه محلی شوند و خطر از بین رفتن این میراث فرهنگی ارزشمند را افزایش دهند.

راهکارهای پیشنهادی برای حفظ و احیای آیین زار

برای حفظ و احیای آیین زار، نیاز به اقدامات مختلفی از جمله آموزش و ترویج آیین در میان نسل‌های جدید، حمایت از هنرمندان و اجراکنندگان آیین زار و ایجاد برنامه‌های فرهنگی و هنری برای معرفی و شناخت بیشتر این آیین وجود دارد. آموزش و ترویج آیین زار در مدارس و مراکز فرهنگی میتواند به آشنایی نسل‌های جوان با این آیین و افزایش علاقه آن‌ها به حفظ و احیای آن کمک کند.

همچنین، حمایت از هنرمندان و اجراکنندگان آیین زار از طریق فراهم کردن امکانات و منابع مالی لازم میتواند به ادامه و تقویت اجرای این آیین کمک کند. ایجاد برنامه‌های فرهنگی و هنری نظیر جشنواره‌ها و نمایشگاه‌ها برای معرفی آیین زار به مردم محلی و گردشگران نیز میتواند به شناساندن و حفظ این میراث فرهنگی کمک کند.

 

موسیقی و آیین زار در هرمزگان

 

کلام آخر

آیین زار به عنوان یکی از آیین‌های مهم و ارزشمند فرهنگی هرمزگان نقش مهمی در زندگی مردم این منطقه دارد. این آیین با ترکیبی از موسیقی، رقص و دعا به عنوان یک مراسم درمانی و معنوی شناخته میشود که تأثیرات مثبت زیادی بر جامعه محلی دارد. موسیقی و رقص در این آیین نقش محوری دارند و به ایجاد حالتی معنوی و ارتباط با ارواح کمک میکنند.

تاریخچه و پیشینه آیین زار نشان‌دهنده تعاملات فرهنگی و تاریخی پیچیده‌ای است که این آیین را شکل داده است. این آیین نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی مردم هرمزگان دارد و با وجود چالش‌ها و مشکلات مختلف، تلاش برای حفظ و احیای آن ادامه دارد. حفظ و شناساندن آیین زار به عنوان یک میراث فرهنگی ارزشمند نیازمند توجه و حمایت‌های ویژه‌ای است. با تلاش برای حفظ و ترویج این آیین، میتوان به تقویت هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی مردم هرمزگان کمک کرد و این میراث ارزشمند را به نسل‌های آینده منتقل نمود.

اقدامات آموزشی و ترویجی، حمایت از هنرمندان و ایجاد برنامه‌های فرهنگی میتوانند نقش مهمی در حفظ و احیای آیین زار داشته باشند و به افزایش آگاهی و علاقه مردم به این آیین کمک کنند. همچنین، شناساندن آیین زار به گردشگران و پژوهشگران میتواند به معرفی فرهنگ غنی و متنوع هرمزگان به دیگران کمک کند و این میراث فرهنگی ارزشمند را بیشتر مورد توجه قرار دهد.